Có một điều mà nhà tâm lý học Paul H. Wright đã quan sát và ghi chép từ năm 1982, và cũng được nhiều nhà tâm lý học khác nhiệt tình ủng hộ: tình bạn của đàn ông có thể được mô tả bằng thuật ngữ side by side – sát cánh”, trong khi của phụ nữ thường là face to face – mặt đối mặt”. Phụ nữ kết nối cảm xúc với nhau khi giao tiếp trực diện, còn với đàn ông, họ thân thiết với nhau hơn thông qua những hoạt động chung.
Khi cùng hướng về một phía, bất kể đó là một màn hình, một sân cỏ hay quan sát một pha bóng mãn nhãn của một cầu thủ tầm cỡ, tấm lòng người đàn ông hé mở theo cách mà người trong cuộc cũng không nhận ra.
Một khảo sát tại Anh ghi nhận 55% nam giới tuổi 16-19 lo sợ bị chế nhạo nếu chia sẻ cảm xúc thật với bạn bè. Con số đó nghe có vẻ là chuyện của thanh thiếu niên, nhưng thực ra nó nói về một tập tính được hình thành từ rất sớm và thường kéo dài suốt đời người đàn ông. Trừ khi có ai đó, trong một hoàn cảnh nào đó, vô tình phá vỡ nó đi.
Bàn nhậu trước màn hình đang trình chiếu bóng đá và không khí náo nhiệt đôi khi làm được điều đó. Hai bố con cùng hướng về màn hình, và chính trong cái tư thế sát cánh đó, bố có thể nói một câu tưởng như bình thường: Hồi xưa bố mê đội này lắm. Câu bộc bạch không thể nào được thốt ra trong một buổi chiều đi đón con về, nhưng dưới ánh đèn xanh của màn hình tivi, giữa tiếng ồn của bàn nhậu và tiếng reo hò của đám đông trên sân vận động, nó bất giác tuôn ra một cách tự nhiên. Con ngồi đó với lon nước ngọt, lần đầu tiên được nghe bố kể chuyện hồi nhỏ.
Ở Việt Nam, bàn nhậu xem bóng vừa hào sảng vừa riêng tư theo một cách kỳ lạ. Người ta bàn về đội hình, chỉ trích huấn luyện viên, tiếc nuối những trận thua lịch sử, … và bằng cách đó, những người bạn nói với nhau về đủ thứ chuyện vốn dĩ khó bộc bạch. Thứ ngôn ngữ này an toàn theo một cách khó giải thích: không ai phải tự khai điều gì về cuộc sống riêng, nhưng qua đó, người ta vẫn hiểu nhau đủ để gọi nhau là bạn. Khi bố kéo thêm một cái ghế nhựa cho con, đó là lời mời bước vào thứ ngôn ngữ bí mật ấy.
Bóng đá còn làm được một điều ít được nhắc đến hơn: nó là một trong số ít không gian mà đàn ông được phép bộc lộ cảm xúc ra ngoài mà không bị quy chụp là yếu đuối. Giáo sư tâm lý học thể thao Daniel Wann của Đại học Murray State nhận định: bóng đá tạo ra một bối cảnh đặc biệt, nơi la hét, nắm tay, thậm chí rưng rưng sau một bàn thua phút bù giờ đều được coi là phản ứng bình thường, thậm chí được hoan nghênh.
Thậm chí, bóng đá nói riêng và thể thao nói chung còn mang tới một cơ hội độc đáo, giúp bố có thể dạy con trai “làm đàn ông” một cách lành mạnh. Nhưng tôi đang lạc đề rồi, vấn đề này sẽ được bàn luận thêm ở những bài viết sau.
Với đứa trẻ ngồi cạnh, việc chung mâm với bố dẫn tới những khám phá lớn. Bố vỗ đùi đét khi đội nhà ghi bàn, giơ tay lên như muốn chạm vào trần nhà, rồi ngồi im lặng một cách nặng nề sau cú thua ngược ở phút 89. Người đàn ông nghiêm nhất mà con từng biết, người luôn bình thản trong mọi hoàn cảnh, người không bao giờ để lộ quá nhiều, bỗng hiện ra trong một hình hài hoàn toàn khác. Con không tìm được từ nào để mô tả cảm giác đó lúc ấy, nhưng về sau con sẽ hiểu: đêm đó, bố đã dạy con rằng đàn ông cũng được phép bộc lộ cảm xúc.
Trong nhiều gia đình Việt Nam, hình ảnh người cha nằm dài trước tivi lúc 1–2 giờ sáng mùa World Cup là một hình ảnh quen thuộc đến mức gần như trở thành nét văn hóa. Thứ đọng lại trong ký ức con cái thường là cái dáng nằm đó, cái cách bố phản ứng với từng tình huống trên sân, không phải những gì đang chiếu trên TV.
Dĩ nhiên, cánh cửa mở ra thì đi hai chiều. Khi con được phép bước vào thế giới đàn ông, bố cũng đảm nhận một vai trò mới.
Theo học thuyết của nhà tâm lý học Albert Bandura, trẻ em học hành vi qua quan sát, và bé trai đặc biệt có xu hướng sao chép hành vi của người đàn ông trưởng thành xung quanh mình. Lý thuyết đó nghe có vẻ học thuật, nhưng nó xảy ra rất cụ thể: trọng tài thổi một quyết định mà cả bàn nhậu đều cho là sai, những câu bình luận rôm rả nổi lên, và bố, người vốn không kìm chế được miệng trong những tình huống như thế, chợt nhớ ra con trai đang ngồi cạnh, và bố nuốt lời khó nghe lại. Sự im lặng đó đáng giá hơn từ bất kỳ bài học giáo điều nào được dạy chính thức.
Người Việt có câu con nhà tông không giống lông cũng giống cánh, nhưng ít ai nghĩ đến việc những cái cánh ấy được đúc thành hình cụ thể vào những đêm như thế, khi con ngồi cạnh bố và quan sát cách một người đàn ông xử lý thất vọng, bất công, và thua cuộc.
World Cup 2026 là giải đấu lớn nhất trong lịch sử FIFA, nhưng lịch thi đấu với khung giờ Châu Mỹ lại khiến khán giả Việt Nam khó theo dõi trực tiếp. Với những gia đình có con đang nghỉ hè, điều đó đặt ra một câu hỏi mà nhiều ông bố phải tự trả lời: đêm nay, có cho con thức cùng không? Quyết định đó nhỏ, nhưng mang một trọng lượng rieneg.
Giáo sư Wann cũng ghi nhận rằng cha là nhân tố xã hội hóa bóng đá có ảnh hưởng sâu rộng, được nhắc đến vượt trội so với các tác nhân khác, và điều này đúng ở nhiều nền văn hóa khác nhau. Người ta yêu bóng đá thường vì ai đó đã gieo tình yêu đó vào họ, và người gieo hạt đó phần lớn là người cha. Nhưng điều quan trọng hơn cả tình yêu bóng đá là cái cách bố mời con vào: Hôm nay con nghĩ đội nào thắng? . Câu hỏi đơn giản thôi, nhưng lại khiến con cảm thấy rằng ý kiến của mình đáng được nghe. Con chưa biết nhiều về chiến thuật hay lịch sử các đội, nhưng con được hỏi, và câu trả lời của con được tiếp nhận. Dù rằng cái cốc thủy tinh của con trong đêm “cầu đinh” chỉ đựng lọc chứ chưa có bia, nó vẫn ẩn chứa một tín hiệu mà không cần giải thích: con đủ lớn rồi.
Trận đấu kết thúc, mấy người đàn ông tính tiền, giải tán. Trên taxi về nhà, bố và con ngồi trong bóng tối của thành phố đang dần vắng. Đôi khi câu chuyện vẫn rôm rả: ai sút hỏng, ai chơi hay, trận tới đội nào gặp đội nào. Rồi có những khoảng lặng, không ai lấp đầy, và cả hai để chúng trôi qua mà không thấy khó chịu. Những khoảng lặng giữa hai người đàn ông một đã lớn và một đang lớn, là những khoảng thời gian chất lượng hiếm có.
Thứ bố truyền cho con đêm đó là cách một người đàn ông ngồi với người đàn ông khác, không cần nhiều lời, chỉ cần cùng nhìn về một phía.
Nguồn: GenK