Trong sảnh nhà Odysseus ở đảo Ithaca, nhạc công Phemius đang gảy đàn hát về cuộc chiến thành Troy và những chuyến hồi hương gian nan của các bậc anh hùng. Trên gác, Penelope nghe thấy khúc ca ấy, lòng chạnh nhớ người chồng đã hai mươi năm biệt tăm, bà bước xuống, nước mắt rưng rưng, xin nhạc công đổi sang một bài khác. Và ở góc phòng, cậu con trai đến giờ vẫn ngồi lặng lẽ để mặc đám cầu hôn hoành hành, bỗng lên tiếng. Nhưng cậu cất lời để gạt mẹ về phòng: chuyện ăn nói, cậu nói, là việc của cánh đàn ông.
Đó là câu ra dáng đàn ông đầu tiên trong đời Telemachus. Và nó nhắm thẳng vào người phụ nữ đã một tay nuôi cậu suốt hai mươi năm.
Ai cũng nhớ Odysseus lênh đênh trên biển. Ít người để ý rằng ở nhà, trong suốt quãng thời gian ấy, có một cậu bé lớn lên với mẹ và những người phụ nữ trong nhà, không một bóng đàn ông trưởng thành nào bên cạnh để làm mẫu. Cậu bé đó trở thành người thế nào, thừa hưởng gì từ mẹ, và làm gì với những thứ mẹ trao cho, câu chuyện của Telemachus, hóa ra, chạm tới rất nhiều người đàn ông được mẹ nuôi lớn hôm nay.
Một cậu con trai bị động
Dù những chi tiết được nêu ở trên không tồn tại trong The Odyssey của đạo diễn Christopher Nolan, nhưng ở những trang đầu sử thi và ở khúc dạo đầu của bộ phim điện ảnh, Telemachus vẫn hiện ra với hình ảnh của một thanh niên chưa kịp vào đời. Cậu để mặc đám cầu hôn ăn tàn phá hại gia sản của cha, ngày ngày ngồi mơ tưởng cảnh cha trở về giải cứu tất cả, mà bản thân thì gần như bất động. Cậu mang danh cha, thừa hưởng mái nhà của cha, có cả cái tiếng tăm của cha đè lên vai, nhưng thiếu hẳn cái động lực để tự mình đứng dậy.
Phải đến khi nữ thần trí tuệ Athena can thiệp, cải trang thành Mentes, một người bạn cũ của cha đến từ xứ Taphos, đặt cho cậu vài câu hỏi và thúc cậu lên đường, Telemachus mới chuyển từ một đứa trẻ chờ đợi thành một con người dám hành động, từ bị động sang chủ động. Sang các quyển sau, Athena còn khoác thêm lốt Mentor, người bạn già mà Odysseus gửi gắm nhà cửa trước khi ra trận, để tiếp tục dẫn dắt Telemachus. Cả một khúc mở đầu sử thi, mà giới nghiên cứu quen gọi là khúc Telemachy, kể lại hành trình cậu vượt biển sang Pylos gặp vua Nestor, sang Sparta gặp vua Menelaus. Telemachus đi khắp nơi mượn hình mẫu ở người ngoài, bởi ngay trong nhà mình cậu không có sẵn một tấm gương đàn ông nào để soi chiếu.
Hành trình tìm một hình mẫu người cha quen thuộc với đời sống Việt hơn ta tưởng. Một cậu con trai lớn lên với mẹ, hoặc với người cha gần mặt mà vẫn cách lòng, dễ rơi vào trạng thái trưởng thành muộn: thụ động, chần chừ, dường như đợi ai đó ra lệnh mới chịu bước đi. Điều cậu thiếu thường chẳng phải tình thương, bởi tình thương của người mẹ vốn dư dả. Điều cậu thiếu là một tấm gương để soi và một người dám nói với cậu rằng đã đến lúc con phải tự đi rồi.
Những gì người mẹ đã trao
Nhìn kỹ hơn, khoảng trống người cha để lại chỉ là một nửa câu chuyện. Nửa còn lại là những thứ người mẹ đã lặng lẽ trao cho con, và đó là những thứ có giá trị thật.
Penelope vốn nổi tiếng khôn ngoan ngang với chồng. Để trì hoãn đám cầu hôn đang thúc ép mình tái giá, bà nghĩ ra mưu kế tấm vải liệm: bà nói mình phải dệt xong tấm vải cho cha chồng già Laertes rồi mới tính chuyện chồng con, thế là ban ngày bà ngồi dệt, ban đêm lại lặng lẽ tháo ra, kéo dài suốt mấy năm ròng. Cái trí khôn xoay xở trong thế bí, cái đức nhẫn biết chờ đúng thời điểm mà Telemachus dần bộc lộ về sau, phần lớn mang dấu tay của người mẹ ấy, chứ đâu phải của người cha đang lênh đênh nơi chân trời. Nếu Odysseus dạy con bằng chính sự vắng mặt của mình, thì Penelope dạy con bằng sự có mặt bền bỉ mỗi ngày, giữa vòng vây của những kẻ chực chờ cướp lấy gia sản và danh dự của gia đình.
Ngoài đời, biết bao người đàn ông tử tế và vững vàng lớn lên từ bàn tay một người mẹ. Cái nhẫn, sự chịu thương chịu khó, thói quen cắn răng vượt khó của họ thường in đậm dấu vết người mẹ hơn là người cha. Ở Việt Nam, số phụ nữ một mình nuôi con đang có xu hướng tăng lên. Theo số liệu được Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam dẫn lại, công bố khoảng năm 2009, có gần hai triệu phụ nữ chọn lối sống đơn thân, và tỷ lệ gia đình chỉ có cha hoặc mẹ sống cùng con được nêu ở mức trên mười phần trăm. Những con số ấy nay đã cũ và nên được đối chiếu với thống kê mới hơn, song điều chúng gợi ra thì vẫn đúng: một người mẹ hoàn toàn có thể nuôi nên một người đàn ông trọn vẹn.
Nhưng một người mẹ đơn thân có thể trao cho con trai thứ gì?
Đây là chỗ câu chuyện rẽ sang một khúc quanh đắng lòng. Hãy trở lại cái sảnh nhà Ithaca lúc mở đầu, khi Telemachus lần đầu cất tiếng như một người đàn ông thực thụ. Cậu dùng tiếng nói ấy để bảo mẹ lui vào phòng, để tuyên bố rằng lời ăn tiếng nói và chuyện quyết định trong nhà là phần việc của cánh đàn ông.
Giới nghiên cứu vẫn xem khoảnh khắc này là cột mốc cậu bước vào tuổi trưởng thành. Nhưng đó là một sự trưởng thành đầy vấn đề, bởi dấu mốc nam tính đầu đời của cậu lại là hành vi khẳng định quyền uy lên chính người phụ nữ đã sinh ra và nuôi nấng mình. Homer hẳn biết rõ mình đang viết gì, khi để câu nói ấy vọng lại đúng cái cảnh Hector gạt lời vợ Andromache trong sử thi Iliad, rằng chiến trận là phần việc của cánh đàn ông. Người con trai vừa lớn lên trong tay đàn bà, khi muốn chứng tỏ mình đã thành đàn ông, lại chọn cách phủ nhận thế giới của người phụ nữ ngay trước mặt.
Chúng tôi từng nói về khoảng trống người cha thời nay hay bị màn hình lấp vào, khi thanh niên đi tìm hình mẫu ở những nhân vật trên mạng rao bán một phiên bản nam tính đóng gói sẵn với kỷ luật cực đoan, tiền bạc và thái độ khinh miệt cảm xúc. Telemachus, theo một nghĩa nào đó, là nguyên mẫu cổ xưa của hiện tượng ấy. Thiếu một người cha bằng xương bằng thịt để noi gương, cậu vơ lấy một hình dung cứng nhắc về đàn ông để lấp vào chỗ trống, và cái giá phải trả là sự dịu dàng của người phụ nữ bị đem ra coi rẻ trước tiên.
Điều này để lại một vệt ngậm ngùi rất quen trong nhiều gia đình Việt. Có những người đàn ông được mẹ đơn thân nuôi lớn, đến tuổi trưởng thành lại thấm đúng cái chuẩn rằng đàn ông phải mạnh mẽ, phải khô khan, không được phép yếu mềm, rồi bắt đầu xem nhẹ chính thế giới tình cảm của mẹ, cái thế giới đã nuôi họ nên người. Lớp giáp phòng vệ và sự im lặng mà người ta hay gán cho di sản của những người cha, hóa ra có thể tự mọc lên trong một cậu bé thiếu cha, như một cách vụng về để tự phong mình thành đàn ông.
Telemachus được một người phụ nữ nuôi lớn và trao cho những phẩm chất đẹp nhất của bà: sự nhẫn, lòng trung thành, trí khôn biết chờ thời. Vậy mà bài học đầu tiên cậu chọn để thành đàn ông lại là học cách gạt người mẹ ấy sang một bên. Có lẽ sự trưởng thành thật sự của cậu chưa nằm ở cái khoảnh khắc cậu bảo mẹ lui vào phòng, mà ở một ngày xa hơn, khi cậu đủ lớn để nhìn lại và nhận ra mình đã học được những gì từ bà.
Cậu bé thiếu cha ấy không thiếu một người dạy mình nên người. Cậu chỉ thiếu sự can đảm để thừa nhận rằng người đó là mẹ.
Nguồn: GenK