Những ai từng nuôi mèo hẳn không còn xa lạ với cảnh tượng những chú cưng vốn dĩ trầm tính đột nhiên lăn lộn, hít hà và hành động mất kiểm soát ngay khi tiếp xúc với cỏ mèo.
Hiện tượng kỳ lạ này không chỉ xuất hiện ở những chú mèo nhà nhỏ bé mà còn hạ gục cả những gã khổng lồ nặng hàng trăm kilôgam như sư tử, hổ, báo hoa mai hay báo tuyết.
Bản chất của công tắc hạnh phúc
Loại thực vật thường được gọi là cỏ mèo thực chất là cây kinh giới mèo, có tên khoa học là Nepeta cataria, thuộc họ Hoa môi. Khác với suy đoán của nhiều người về một loại thực vật có chứa chất kích thích nguy hiểm như cần sa, bí mật của loài cây này nằm ở các lông tuyến nhỏ trên bề mặt thân và lá.
Tại đây, cây kinh giới mèo tiết ra một loại tinh dầu bay hơi mang tên nepetalactone. Trong tự nhiên, nepetalactone vốn là vũ khí hóa học do thực vật tiết ra nhằm xua đuổi các loài côn trùng gây hại.
Tuy nhiên, một sự trùng hợp của tiến hóa đã biến hợp chất này thành chìa khóa mở ra trạng thái hưng phấn của họ nhà mèo.
Khả năng tác động của nepetalactone đạt đến mức kinh ngạc. Chỉ cần một nồng độ cực nhỏ khoảng một phần tỷ trong không khí, mèo đã có thể nhạy bén nhận ra.
Trong vòng 10 đến 30 giây sau khi ngửi thấy, mèo bắt đầu xuất hiện các biểu hiện như liên tục cọ mặt, ngửa bụng lăn lộn hoặc nhảy múa điên cuồng. Trạng thái này thường kéo dài từ 5 đến 15 phút.
Giải mã cơ chế tác động thần kinh
Nhiều ý kiến cho rằng cỏ mèo là một dạng chất gây nghiện tàn phá sức khỏe của vật nuôi. Tuy nhiên, các nghiên cứu sinh học đã chứng minh nhận định này hoàn toàn sai lầm.
Không giống như các chất kích thích can thiệp trực tiếp làm thay đổi sự cân bằng hóa học ở hệ thần kinh trung ương, nepetalactone chỉ tác động thuần túy lên hệ khứu giác chính trong khoang mũi. Khi phân tử nepetalactone liên kết với các thụ thể khứu giác, tín hiệu sẽ nhanh chóng truyền qua hành khứu giác đến hạch hạnh nhân và vùng dưới đồi.
Quá trình này kích thích tuyến yên tiết ra beta-endorphin – một loại hormone hạnh phúc tự nhiên của cơ thể. Chất này liên kết với thụ thể mu-opioid, tạo ra cảm giác sảng khoái và giảm đau nhẹ. Thêm vào đó, việc ăn trực tiếp cỏ mèo hoàn toàn không mang lại hiệu quả hưng phấn, đồng thời hợp chất này không hề gây nghiện hay để lại tác hại lâu dài cho cơ thể.
Lợi ích xua đuổi côn trùng bất ngờ
Bên cạnh việc giải tỏa căng thẳng, hành vi cọ xát thân thể vào cỏ mèo còn mang lại lợi ích sinh tồn thiết thực. Năm 2021, công trình nghiên cứu của các nhà khoa học thuộc Đại học Iwate tại Nhật Bản đăng trên tạp chí Science Advances đã hé lộ một phát hiện quan trọng.
Theo đó, việc mèo liên tục lăn lộn giúp bám chất nepetalactone lên lớp lông. Hợp chất này hoạt động như một lớp màng bảo vệ tự nhiên có khả năng xua đuổi muỗi, gián và mối. Hiệu quả chống muỗi của nepetalactone được đánh giá tương đương với deet – hoạt chất xua đuổi côn trùng tổng hợp phổ biến hiện nay.
Ngoại lệ từ di truyền và tiến hóa
Mặc dù phần lớn các loài thuộc họ mèo đều chịu ảnh hưởng từ cỏ mèo, bức tranh tự nhiên vẫn ghi nhận những ngoại lệ. Báo gấm cheetah là loài duy nhất gần như không có phản ứng với nepetalactone.
Các nhà khoa học nhận định sự đứt gãy này bắt nguồn từ quá trình phân hóa tiến hóa sớm, khiến phân nhóm thụ thể khứu giác của báo gấm cheetah bị biến đổi hoặc mất đi khả năng liên kết với hợp chất.
Ngoài ra, thống kê cho thấy có khoảng 25% đến 30% cá thể mèo nhà và các loài họ mèo khác hoàn toàn miễn nhiễm với cỏ mèo do yếu tố di truyền quyết định. Việc phản ứng hay không phản ứng với nepetalactone không ảnh hưởng đến khả năng sinh tồn hay sức khỏe tổng thể của chúng trong tự nhiên.
Nguồn: GenK