Cách đây hai tháng, nhà sáng lập Dario Amodei của Anthropic, một trong những kỳ lân dẫn đầu về trí tuệ nhân tạo tổng hợp (AGI), đã đưa ra một lời cảnh báo lạnh sống lưng về tuổi thọ của nhiều ngành nghề: Lập trình viên có thể bị thay thế hoàn toàn chỉ trong 6 đến 12 tháng tới, trong khi một nửa số vị trí văn phòng cấp thấp có thể biến mất trong vòng 1 đến 5 năm.
Tại Trung Quốc, viễn cảnh những nhân viên silicon thay thế con người bằng xương bằng thịt đang chuyển từ kịch bản khoa học viễn tưởng thành thực tại tàn khốc. Đối với thế hệ lao động trẻ tại đây, AI không còn là một công cụ hỗ trợ xa vời, mà là một thực thể đang trực tiếp định hình lại thu nhập, giờ làm và cả tương lai của họ.
Từ người viết mã thành người sửa lỗi cho máy
Anh Qin, một lập trình viên tự do tại Sơn Đông với hơn 10 năm kinh nghiệm, là một trong những người đầu tiên cảm nhận được sự sụt giảm của thị trường. Anh chia sẻ với tờ Lianhe Zaobao rằng một dự án từng có giá 10.000 Nhân dân tệ (khoảng 1.450 USD) vào năm 2021, nay chỉ còn mang về khoảng 5.000 Nhân dân tệ.
Thậm chí, khách hàng còn thẳng thừng thách thức: AI có thể viết miễn phí, tại sao anh lại lấy giá cao thế?.
AI không chỉ kéo tụt giá trị sức lao động xuống một nửa mà còn thay đổi bản chất công việc. Bên cạnh việc làm giảm một nửa giá dự án, AI còn nhanh chóng xâm chiếm mảng phát triển front-end như trang web và các chương trình nhỏ (mini-program) mà anh Qin thường nhận. Khách hàng giờ đây dùng AI để tạo bản thảo thô, sau đó mới đưa cho anh Qin để chỉnh sửa.
Cảm giác như tôi đang làm thuê cho AI vậy, anh Qin chua chát nói.
Ngay cả tại các tập đoàn công nghệ lớn ở Bắc Kinh, sự bất an cũng đang bao trùm. Shi Wenyu, một lập trình viên cao cấp, tiết lộ rằng hơn 30% mã nguồn trong công ty anh hiện do AI tạo ra. Theo anh Shi, các mô hình AI lớn đã đạt được những tiến bộ đáng kể trong việc hiểu ngôn ngữ tự nhiên trong phát triển phần mềm và hiện có thể hỗ trợ hầu hết mọi giai đoạn của quy trình.
Dù các kiến trúc phần mềm phức tạp vẫn cần bàn tay con người, Shi tin rằng xu hướng này là không thể đảo ngược và dự đoán khoảng 90% lập trình viên có thể bị loại bỏ trong vòng 3 năm tới.
Chẳng ích gì khi lo lắng, vì xu hướng này là không thể đảo ngược”, anh Shi thừa nhận.
Trong một báo cáo do Anthropic công bố hồi đầu tháng 3 về tác động của AI đối với thị trường lao động, bên cạnh lĩnh vực lập trình máy tính và toán học, các mảng như kinh doanh và tài chính, quản trị văn phòng, quản lý, luật, nghệ thuật và truyền thông cũng được xác định là những lĩnh vực mà AI có thể đảm nhận tới 80% nhiệm vụ.
Tại Trung Quốc, tác động của AI đối với việc làm đã lan rộng từ các vai trò kỹ thuật sang phạm vi rộng lớn hơn của các ngành nghề. Những nhân viên văn phòng cấp thấp (những người chủ yếu sử dụng máy tính làm công cụ sản xuất) đang trải qua quá trình tái cấu trúc nhanh chóng về mô hình làm việc và lộ trình nghề nghiệp.
Anh Zhu, một trợ lý hành chính 25 tuổi tại Quảng Đông, cho biết 60% công việc của anh hiện có sự hỗ trợ của AI. Tuy nhiên, với mức lương 7.000 Nhân dân tệ, anh luôn phải giấu kín mức độ sử dụng công cụ này với cấp trên: Nếu AI làm quá nhiều, sếp sẽ nghĩ tôi nhàn rỗi và không xứng đáng với mức lương đó.
Khốc liệt hơn là trường hợp của Li Li, 24 tuổi, làm việc trong lĩnh vực vận hành truyền thông mới tại An Huy. Do AI đã tiếp quản phần lớn việc viết nội dung và chỉnh sửa video, thời gian đến văn phòng của cô giảm từ 5 ngày xuống còn 3 ngày một tuần.
Kéo theo đó, mức lương cũng bốc hơi từ 5.000 Nhân dân tệ xuống còn hơn 3.000 Nhân dân tệ. Để duy trì cuộc sống, cô buộc phải chuyển ra ngoại ô Hefei và bắt đầu rải hồ sơ xin việc trong sự lo âu.
12,7 triệu sinh viên tốt nghiệp lo lắng
Đối với 12,7 triệu sinh viên tốt nghiệp đại học tại Trung Quốc vào mùa hè năm nay, cánh cửa vào đời đang hẹp lại đáng kể. Cô Lu, một sinh viên ngành nhân văn, cho biết hầu hết các vị trí cô ứng tuyển đều yêu cầu kỹ năng thiết kế đồ họa hoặc lập trình hỗ trợ bởi AI.
Khi AI thay thế các vai trò cấp thấp, số lượng vị trí tuyển dụng dành cho cô đã giảm xuống. Trong khi đó, với việc AI bổ trợ cho các công việc hiện có, yêu cầu kỹ năng cho các vị trí đó đang không ngừng tăng lên.
Nếu không biết dùng AI, bạn thậm chí còn không có cơ hội phỏng vấn, Lu chia sẻ.
Nhắm vào sự lo lắng của sinh viên đại học, nhiều trung tâm đào tạo đã tung ra các khóa học AI cấp tốc ngay tại khuôn viên trường với học phí bắt đầu từ 10.000 Nhân dân tệ. Lu đã thấy các quảng cáo này vài lần nhưng vẫn đắn đo về việc đăng ký: Đó là một số tiền quá lớn mà tôi không nỡ chi ra. Nhưng nếu không học, tôi sợ mình sẽ không tìm được việc làm.
Dù các phương tiện truyền thông thường trích dẫn dữ liệu từ Diễn đàn Kinh tế Thế giới rằng AI sẽ tạo ra 170 triệu việc làm mới toàn cầu vào năm 2030, nhưng thực tế trước mắt vẫn rất khó khăn.
Một báo cáo từ Citrini Research vào tháng 2/2026 đưa ra kịch bản đáng ngại hơn: Mỗi việc làm mới do AI tạo ra có thể khiến hàng chục công việc cũ lỗi thời, đồng thời mức lương cho vị trí mới có thể chỉ là một phần nhỏ so với trước đây.
Đối với những người như Zhu Xufeng, một nhà nghiên cứu lâu năm về quản trị công nghệ và là Hiệu trưởng Trường Chính sách và Quản lý Công thuộc Đại học Thanh Hoa, chia sẻ với Lianhe Zaobao rằng dưới góc độ cá nhân, sự thay thế công nghệ thực sự mang lại nỗi đau ngắn hạn. Tuy nhiên nếu nhìn qua một tiến trình lịch sử dài hơn, đó là một quy luật tất yếu trong sự phát triển của nhân loại suốt hàng thiên niên kỷ.
Ông giải thích rằng miễn là công nghệ tiến bộ, các công việc sẽ bị thay thế, bởi bản chất của công nghệ là nâng cao hiệu quả và giảm nhu cầu lao động. Trong quá trình này, việc thay thế các vai trò hiện có là không thể tránh khỏi, và lượng lao động được giải phóng có xu hướng chảy vào các ngành công nghiệp và công việc mới.
Zhu nói thêm rằng Trung Quốc đang đối mặt với tình trạng già hóa dân số ngày càng trầm trọng và tỷ lệ sinh giảm, với chi phí lao động tiếp tục tăng. Trong bối cảnh này, việc các công ty tìm đến AI bản thân nó là một lựa chọn hợp lý. Ông nói: Nếu sự phát triển công nghệ bị hạn chế để bảo vệ việc làm, điều đó thay vào đó sẽ làm suy yếu năng lực cạnh tranh tổng thể của quốc gia.
Trong khi đó, Shan Wei, nghiên cứu viên cao cấp tại Viện Đông Á (EAI) thuộc Đại học Quốc gia Singapore (NUS), lưu ý khi được phỏng vấn rằng các học giả vẫn đang tranh luận liệu làn sóng tiến bộ AI này sẽ đi theo quỹ đạo của các cuộc cách mạng công nghiệp trước đây hay sẽ thay thế cơ bản lao động của con người và đảo lộn hệ thống kinh tế hiện tại.
Ông nói rằng mấu chốt của cuộc tranh luận là liệu AI, với tư cách là một công nghệ mới, có thể mở rộng phạm vi hoạt động của con người hay không. Nếu không, nhiều vai trò và công việc mà con người hiện đang nắm giữ cuối cùng có thể bị thay thế. Nhưng nếu AI có thể dẫn dắt nhân loại vào những lĩnh vực mới, mở rộng kiến thức và phạm vi hoạt động của chúng ta, thì giữa vũ trụ bao la, nhân loại có thể sẽ tìm lại được một nơi để neo đậu sự tồn tại của mình.
Ông nói thêm: Chỉ là chúng ta chưa biết chắc chắn những công việc và nhiệm vụ mới này sẽ là gì.
Khi Li Li ở An Huy tìm kiếm công việc mới, cô đã không cố tình tránh những công việc dễ bị AI thay thế. Cô thừa nhận rằng vốn dĩ đã có rất ít việc làm, ngay cả khi cuối cùng chúng sẽ bị AI thay thế, cô cũng không nghĩ xa đến thế: Tôi chỉ có thể tập trung vào hiện tại và cố gắng kiếm thêm một chút cho bây giờ.
Cô biết rõ rằng mình đang cạnh tranh cho những vị trí ít ỏi do con người nắm giữ không chỉ với những người tìm việc khác bị thay thế bởi AI, mà còn với dòng sinh viên tốt nghiệp đại học không ngừng đổ vào thị trường. Cho đến khi một điểm cân bằng việc làm mới được hình thành, những biến động và bất ổn do AI mang lại sẽ còn tiếp diễn.
Sống sót
Giữa cơn bão thay thế, giới trẻ Trung Quốc đang nỗ lực xây dựng những con hào ngăn cách mình với thuật toán. Đối với trợ lý hành chính Zhu, đó là việc trở thành chuyên gia công nghệ trong mắt công ty bằng cách học sâu về AI để trở thành người điều phối thay vì người bị thay thế. Hoặc đối với Shi Wenyu, đó là kỹ năng viết mã thủ công mang tính thẩm mỹ và cá nhân hóa cao, thứ mà AI với logic tổng quát chưa thể sao chép.
Luật sư Wang Jun tại Quảng Đông chỉ ra rằng AI có thể tư vấn pháp lý cơ bản nhưng không bao giờ thay thế được con người trong các khía cạnh đạo đức và cảm xúc.
Ông Shan Wei, nhà nghiên cứu tại Đại học Quốc gia Singapore, cũng khẳng định rằng thẩm mỹ, sự đồng cảm và khả năng sáng tạo vẫn là những lãnh địa mà AI khó có thể chạm tới trong tương lai gần.
AI có thể làm rất tốt phần chữa bệnh và điều trị, nhưng phần an ủi tinh thần vẫn luôn cần đến bàn tay và trái tim của con người.
CEO Demis Hassabis của công ty AI DeepMind thuộc Google dự đoán AGI có thể đạt được trong vòng 5 đến 10 năm tới, và người lao động sẽ không còn nhiều thời gian để cân nhắc.
Tại Trung Quốc, việc ứng dụng AI đã tăng vọt trong năm qua. Các báo cáo chính thức cho thấy tính đến cuối năm 2025 có 602 triệu người dùng AGI.
*Nguồn: SCMP, Economist
Nguồn: GenK