Nhanh lên!, Viết bài đi!, Con còn chờ gì nữa?… Có lẽ đây là những câu nói quen thuộc trong rất nhiều gia đình mỗi buổi tối. Cha mẹ càng giục, con càng chậm. Càng nhắc, con càng thờ ơ. Không ít phụ huynh cho rằng con lười biếng, thiếu ý thức hoặc cố tình chống đối.
Tuy nhiên, theo nhiều nghiên cứu về khoa học thần kinh, điều đó không hẳn đúng. Đằng sau sự chần chừ của trẻ là cách bộ não vận hành, thói quen được hình thành theo thời gian và áp lực tâm lý từ chính môi trường sống.
Khi việc giục con trở thành vòng lặp quen thuộc
Không ít gia đình đều trải qua một kịch bản giống nhau vào khoảng 10 giờ tối. Từ lúc con tan học, cha mẹ đã nhiều lần nhẹ nhàng nhắc nhở: Con làm bài đi, Nhanh lên kẻo muộn. Ban đầu mọi thứ vẫn khá bình yên. Nhưng càng về khuya, khi đồng hồ chỉ gần giờ ngủ mà bài tập vẫn còn dang dở, sự kiên nhẫn của người lớn dần cạn. Những lời nhắc trở thành quát mắng, áp lực.
Kết quả thường không thay đổi: trẻ khóc, miễn cưỡng hoàn thành bài tập trong mệt mỏi; cha mẹ cũng kiệt sức và cảm thấy bất lực. Ngày hôm sau, mọi chuyện lại lặp lại như cũ.
Nhiều người nghĩ nguyên nhân nằm ở thái độ của con. Nhưng các chuyên gia cho rằng, vấn đề có thể bắt nguồn từ chính bộ não của trẻ.
Bộ não luôn có xu hướng tiết kiệm năng lượng
Trong bộ phim tài liệu Slaves to Habit (Nô lệ của thói quen), các nhà khoa học Đại học Cambridge đã chỉ ra rằng khi một hành vi được lặp đi lặp lại nhiều lần, não bộ sẽ chuyển nó sang chế độ tự động. Vùng hạch nền (basal ganglia) sẽ tiếp quản những hành động quen thuộc để giúp não tiết kiệm năng lượng, trong khi vùng vỏ não trước trán (prefrontal cortex) – nơi chịu trách nhiệm lập kế hoạch, kiểm soát hành vi và tự chủ – ít phải hoạt động hơn.
Điều này lý giải vì sao nhiều thói quen diễn ra gần như vô thức.
Với trẻ em cũng vậy. Nếu mỗi ngày sau khi về nhà, trẻ đều đặt cặp xuống rồi cầm điện thoại xem video, sau một thời gian, hành động này sẽ trở thành phản xạ tự động. Charles Duhigg, tác giả cuốn The Power of Habit , gọi đây là vòng lặp thói quen, gồm ba yếu tố: tín hiệu – hành vi – phần thưởng. Ví dụ, tín hiệu là tan học về nhà; hành vi là mở điện thoại; phần thưởng là cảm giác vui vẻ, thư giãn ngay lập tức. Khi vòng lặp này được củng cố đủ nhiều, trẻ gần như không cần suy nghĩ mà vẫn lặp lại hành vi cũ.
Càng giục, trẻ càng trì hoãn
Theo các chuyên gia, điều đáng nói là chính việc cha mẹ liên tục thúc giục đôi khi lại vô tình trở thành một phần của vòng lặp ấy.
Lời nhắc Nhanh lên!, Làm bài đi! trở thành tín hiệu. Trẻ phản ứng bằng cách chần chừ, giả vờ không nghe hoặc ngồi im. Sau đó, nếu cha mẹ sốt ruột làm hộ, cho phép để mai làm hoặc cuối cùng trẻ vẫn được nghỉ ngơi, não bộ sẽ ghi nhận đây là phần thưởng. Theo thời gian, trẻ học được rằng chỉ cần kéo dài thêm một chút là sẽ giảm bớt áp lực. Nói cách khác, càng giục nhiều, thói quen trì hoãn càng dễ được củng cố.
Áp lực còn ảnh hưởng trực tiếp đến vùng não tự kiểm soát
Trung tâm Phát triển Trẻ em thuộc Đại học Harvard từng công bố nhiều nghiên cứu cho thấy, khi trẻ thường xuyên sống trong trạng thái bị thúc ép, quát mắng hoặc căng thẳng kéo dài, cơ thể sẽ tiết ra nhiều cortisol – hormone gây stress. Nồng độ cortisol cao sẽ làm suy giảm hoạt động của vùng vỏ não trước trán, nơi đảm nhận chức năng lập kế hoạch, kiểm soát cảm xúc, tập trung và tự điều chỉnh hành vi. Trong khi đó, vùng não này chỉ phát triển hoàn thiện khi con người bước vào khoảng 25 tuổi.
Vì vậy, khi bị thúc ép liên tục, nhiều trẻ không phải cố tình chống đối mà thực sự rơi vào trạng thái đóng băng: ngồi yên, mất tập trung, nhìn vô định hoặc không biết bắt đầu từ đâu. Cha mẹ càng sốt ruột, trẻ càng căng thẳng; trẻ càng căng thẳng thì khả năng tự giác càng giảm.
Muốn con tự giác, hãy thay đổi cách đồng hành
Các chuyên gia cho rằng thay vì liên tục nhắc nhở, cha mẹ nên tạo điều kiện để não bộ của trẻ hình thành những thói quen tích cực. Một trong những cách hiệu quả là điều chỉnh môi trường học tập: hạn chế điện thoại, máy tính bảng trong khu vực học; để bàn học gọn gàng, chỉ còn sách vở và dụng cụ cần thiết nhằm giảm các yếu tố gây xao nhãng.
Bên cạnh đó, hãy chia nhỏ nhiệm vụ. Thay vì yêu cầu Con đi làm bài ngay, có thể bắt đầu bằng những mục tiêu rất đơn giản như Con mở sách Toán ra trước nhé hoặc Con lấy bút đặt lên bàn. Khi đã bắt đầu, trẻ sẽ dễ tiếp tục hơn.
Ngoài ra, cha mẹ cũng nên dành thời gian lắng nghe cảm xúc của con trước khi yêu cầu con thực hiện nhiệm vụ. Một câu hỏi như: Hôm nay con có mệt không? hay Bài này làm con thấy khó ở chỗ nào? thường giúp trẻ cảm thấy được thấu hiểu và giảm tâm lý phòng vệ.
Nếu muốn thay đổi một thói quen xấu, hãy thay bằng một thói quen tích cực khác. Chẳng hạn, khi học mệt, thay vì cầm điện thoại, trẻ có thể nghỉ vài phút bằng cách tưới cây, đi lại nhẹ nhàng hoặc nghe một bản nhạc ngắn rồi quay lại bàn học.
Theo các chuyên gia, điều quan trọng nhất là cha mẹ cần kiên nhẫn. Việc hình thành hoặc thay đổi một thói quen không diễn ra trong vài ngày mà thường cần nhiều tuần, thậm chí nhiều tháng.
Sự tự giác của trẻ không được tạo nên từ những lời giục giã liên tục, mà được nuôi dưỡng bằng môi trường phù hợp, phương pháp đúng và sự đồng hành bền bỉ của cha mẹ. Khi cảm thấy an toàn, được tôn trọng và có cơ hội tự chịu trách nhiệm, trẻ sẽ dần hình thành khả năng tự quản lý bản thân một cách tự nhiên.
Nguồn: GenK