Dù ghi ở phút 45 hay phút 90 6, bàn thắng vẫn cứ là bàn thắng. Vậy tại sao một bàn thắng phút bù giờ lại có thể khiến người ta khóc òa và ngất xỉu, trong khi bàn thắng phút 45 của cùng trận đấu đó chỉ còn là một chỉ mục trong bản thống kê.
Câu trả lời nằm bên trong hộp sọ và ít liên quan đến bóng đá. Não bộ chúng ta không chấm điểm bàn thắng theo bối cảnh thời gian, và phút 90 là bối cảnh cực đoan nhất mà não từng phải xử lý trong toàn bộ một trận đấu. Để hiểu tại sao, cần nhìn vào ba thứ xảy ra đồng thời bên trong não ở những giây bù giờ cuối cùng, ba thứ mà phút 45 không bao giờ có đủ.
Dopamine, thứ hoá chất thường được gọi đơn giản là chất gây khoái cảm, thực ra hoạt động theo một nguyên lý tinh vi hơn nhiều so với cái tên đơn thuần. Qua các thí nghiệm công bố năm 1997, nhà thần kinh học Wolfram Schultz phát hiện ra rằng các tế bào thần kinh dopamine phóng điện mạnh nhất khi phần thưởng đến bất ngờ hơn dự đoán , một hiện tượng được gọi là reward prediction error, hay sai số dự đoán phần thưởng. Dopamine phản ứng với sự chênh lệch giữa điều não đã chuẩn bị và điều thực tế xảy đến, khoảng cách càng lớn thì phóng điện càng mạnh.
Bàn thắng phút 45 rơi vào lúc não vẫn đang ở trạng thái mở. Trận mới đi qua một nửa chặng đường, mọi kịch bản đều khả dĩ trong 45 phút còn lại và não bộ chưa chọn được cái kết cho mình.. Bàn thắng phút 93 lại rơi vào một thời điểm hoàn toàn khác: não đã hoàn tất quá trình xử lý kết quả, đã tính được thắng hay thua là điều sắp xảy ra. Chính cái đã chốt đó tạo ra khoảng cách tối đa giữa kỳ vọng và thực tế, và dopamine phóng điện theo biên độ của khoảng cách ấy.
Trước khoảnh khắc lịch sử của ngày 13/5/2012, trước khi khi Sergio Agüero ghi bàn vào lưới Queens Park Rangers trong những phút bù giờ cuối cùng, giúp Manchester City giành chức vô địch sau 44 năm khát danh hiệu, thì tại Old Trafford, người hâm mộ Manchester United đã đang ăn mừng chức vô địch – họ ăn mừng sớm với một kết quả vô cùng có lợi, trước khi tiếng còi mãn cuộc vang lên.
Lúc này, não của hàng triệu người hâm mộ Manchester City đang trong chế độ xử lý thất bại, đã sẵn sàng nếm trái đắng như vẫn làm suốt bao năm nay. Bàn thắng của Agüero giống như một tín hiệu điện cực đột ngột phóng vào hệ thống thần kinh đã chuẩn bị sẵn cho cái kết đắng lòng, và đó là lý do dopamine vỡ bờ.
Trong khi hệ thống thưởng của não đang chờ kích hoạt, có một cơ chế khác đã hoạt động từ trước đó và làm nhiệm vụ khuếch đại niềm vui. Năm 1979, hai nhà tâm lý học Daniel Kahneman và Amos Tversky công bố một phát hiện vừa gây tranh cãi vừa cực kỳ vững chắc: xét trên góc độ tâm lý, nỗi đau khi mất một thứ gì đó mạnh gấp đôi niềm vui khi được thứ tương đương. Họ gọi đây là loss aversion, hay ác cảm với thua lỗ, và Kahneman đoạt giải Nobel Kinh tế năm 2002 một phần nhờ khám phá này. Một nghiên cứu độc lập trên 90 quốc gia về sau xác nhận nguyên lý đó có tính phổ quát, bất kể văn hoá hay nền kinh tế.
Để hình dung cụ thể, Kahneman và Tversky đề xuất một tình huống đơn giản: đặt cược vào một ván tung đồng xu, một người sẽ thắng 200 USD khi đồng xu ngửa, và mất 100 USD nếu như đồng xu sấp. Phần lớn người được hỏi từ chối chơi: hóa ra, khi đứng trước nguy cơ mất 100 USD, bão bộ kích hoạt một mức độ lo ngại mạnh mẽ.
Hiểu một cách đơn giản, thì trải nghiệm mất 100 USD và được 200 USD bất đối xứng. Chúng là hai trải nghiệm sinh học khác nhau, trong đó mất luôn nặng hơn.
Cơ chế này có lẽ xuất phát từ lịch sử tiến hoá: “tránh voi chẳng xấu mặt nào”, não được lập trình để ưu tiên phòng thủ trước tấn công. Và hàng triệu năm sau, khi người xem ngồi trước màn hình theo dõi trận đấu bước vào phút bù giờ, phần cổ xưa nhất của bộ não đó vẫn đang chạy đúng phần mềm cũ.
Trong bóng đá, nguyên lý ấy biến mỗi phút bù giờ thành một môi trường cảm xúc khác về chất so với bất kỳ đoạn nào của hiệp 1. Ở phút 45, nguy cơ thất bại vẫn còn là một khả năng xa vời và trừu tượng. Nhưng ở phút 90, nguy cơ đó đã là hiện thực hiện diện trực tiếp, và toàn bộ hệ thống thần kinh đang chạy ở tần số ứng phó với mất mát.
Lúc này, cortisol tăng cao, nhịp tim nhanh hơn, cơ bắp căng ra, cơ thể phản ứng với nguy cơ thất bại gần như theo cách nó phản ứng với nguy cơ trong đời thực. Loss aversion đẩy mọi thứ lên đỉnh, để rồi bàn thắng phút 90 vỡ òa từ một độ căng chưa có được ở phút thứ 45.
Về phía cortisol, năm 2012 các nhà khoa học đo nồng độ hormone trong nước bọt của các cổ động viên Tây Ban Nha khi theo dõi trực tiếp trận chung kết World Cup 2010. Kết quả đăng trên PLOS ONE cho thấy mức cortisol tăng cao hơn ở những người hâm mộ cuồng nhiệt hơn, những người đặt cược nhiều vào cảm xúc. Điều quan trọng là cortisol không chỉ làm người xem căng thẳng hơn theo nghĩa thông thường: ở mức cao, nó kích hoạt hạch hạnh nhân và hồi hải mã, hai vùng não chịu trách nhiệm xử lý và mã hoá ký ức cảm xúc. Các sự kiện xảy ra trong trạng thái cortisol cao được ghi lại với độ sắc nét khác hẳn, một hiện tượng mà giới thần kinh học gọi là flashbulb memory.
Đây là lý do sinh học cho một quan sát phổ biến: người ta thường nhớ rõ mình đang ở đâu, đang làm gì và đang ở cạnh ai vào đúng giây Agüero ghi bàn thắng quyết định vào lưới Queens Park Rangers, nhưng ký ức của phần trước của trận đấu lại mờ nhạt. Những người thức đến 3 giờ sáng để xem World Cup biết rõ trạng thái này: khoảnh khắc bùng nổ ở phút bù giờ tạo ra một loại ký ức hoàn toàn khác với những bàn thắng giữa hiệp.
Vào đầu thập niên 1990, Kahneman cùng nhà tâm lý học Barbara Fredrickson xác lập điều sau: ký ức về một trải nghiệm được quyết định bởi hai thời điểm: khoảnh khắc cảm xúc cực đại và khoảnh khắc kết thúc. Phần còn lại, bao gồm toàn bộ thời lượng ở giữa, phần lớn bị bỏ qua, một hiện tượng gọi là duration neglect, tạm dịch là “quên đi quá trình”. Não người, về bản chất, là một nhà biên tập tàn nhẫn: nó giữ lại hai điểm và loại bỏ hầu hết những gì ở giữa.
Bàn thắng phút 45 có thể là đỉnh cảm xúc của hiệp 1, nhưng trận đấu còn tiếp tục và ký ức về nó sẽ bị pha loãng bởi những gì đến sau. Bàn thắng phút 90 lại nằm ở một vị trí khó thay thế: nó vừa là đỉnh cảm xúc cao nhất của trận đấu, vừa là khoảnh khắc kết thúc, hai vị trí mà não ưu tiên ghi nhớ bậc nhất, chiếm cả hai cùng một lúc. Hỏi bất kỳ người hâm mộ Manchester City nào về mùa giải 2011–12, hay hỏi fan Manchester United về chiến thắng lịch sử trước Bayern Munich trong trận chung kết UEFA Champions League năm 1999, đã số họ sẽ nhắc tới khoảnh khắc rực rỡ ấy.
***
Ba cơ chế hội tụ đúng phút 90 mà phút 45 không có đủ: dopamine bùng phát vì bàn thắng đến khi não đã chốt kịch bản ngược lại, cortisol tích lũy đỉnh điểm khắc ký ức sâu vào hippocampus, và quy luật tạo nên ký ức về trải nghiệm đảm bảo khoảnh khắc đó chiếm cả hai vị trí não ưu tiên ghi nhớ bậc nhất. Càng gần cuối trận, nỗi lo thua trận hiện hữu, người xem bắt đầu nuối tiếc 90 phút cuộc đời, và khi bàn thắng đến đúng lúc đó, nó giải phóng một khối cảm xúc tích lũy mà phút 45 chưa bao giờ tạo ra được.
Người ta gọi bóng đá là môn thể thao vua, vì những khoảnh khắc đáng giá ngàn vàng như vậy đó.
Nguồn: GenK