Trong bối cảnh cơn lốc trí tuệ nhân tạo (AI) đang càn quét mọi ngóc ngách của nền kinh tế toàn cầu, câu hỏi Liệu tôi có bị AI thay thế? không còn là nỗi lo xa vời mà đã trở thành hiện thực nghiệt ngã với nhiều người.
Tuy nhiên, một phán quyết mang tính bước ngoặt mới đây từ Tòa án Nhân dân Trung cấp Hàng Châu (Trung Quốc) đã gửi đi một thông điệp đanh thép: Doanh nghiệp không thể lấy AI làm lá chắn để rẽ ngang các quy định về quyền lợi lao động.
Bài toán trách nhiệm
Hãng tin Tân Hoa Xã (Xinhua) cho hay vụ việc bắt đầu khi một nhân sự cấp cao họ Chu gia nhập một công ty công nghệ AI vào tháng 11/2022 với vị trí giám sát đảm bảo chất lượng (QA), mức lương 25.000 nhân dân tệ/tháng (khoảng 3.640 USD).
Công việc của Chu vốn dĩ là để phục vụ cho sự phát triển của công nghệ: đối soát truy vấn của người dùng với các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) và lọc bỏ các nội dung vi phạm quyền riêng tư để đảm bảo đầu ra chính xác cho AI.
Trớ trêu thay, chính các mô hình ngôn ngữ lớn sau đó đã học đủ để đảm nhận luôn phần việc của Chu. Công ty ngay lập tức thực hiện động thái cắt giảm chi phí bằng cách điều chuyển Chu sang một vị trí thấp hơn với mức lương giảm gần một nửa, chỉ còn 15.000 nhân dân tệ/tháng. Sau khi Chu từ chối, phía công ty đã đơn phương chấm dứt hợp đồng với lý do tái cơ cấu tổ chức.
Cuộc chiến pháp lý nổ ra khi Chu yêu cầu một mức bồi thường cao hơn so với con số 311.695 nhân dân tệ mà công ty đề xuất. Tòa án Hàng Châu, nơi được coi là thủ phủ AI của Trung Quốc, đã đưa ra phán quyết cuối cùng khẳng định việc sa thải Chu là trái luật.
Trọng tâm của vụ kiện nằm ở cách diễn giải Luật Hợp đồng Lao động. Phía công ty lập luận rằng việc ứng dụng AI là một thay đổi lớn về hoàn cảnh khách quan, khiến hợp đồng lao động cũ không còn khả năng thực hiện. Tuy nhiên, Tòa án đã bác bỏ lập luận này.
Theo nhận định của tòa, thay đổi lớn về hoàn cảnh khách quan thường chỉ áp dụng cho các sự kiện bất khả kháng như di dời trụ sở hoặc sáp nhập doanh nghiệp. Việc áp dụng AI là lựa chọn chủ động của doanh nghiệp để gia tăng sức cạnh tranh, không phải là một yếu tố ngoại cảnh ép buộc.
Đặc biệt, việc đề xuất một vị trí mới với mức lương giảm sâu bị đánh giá là phương án chuyển đổi không hợp lý, cho thấy doanh nghiệp đang cố tình đẩy mọi rủi ro của quá trình chuyển đổi số lên vai người lao động.
Luật sư Wang Xuyang từ công ty luật Zhejiang Xingjing nhận định phán quyết này làm rõ một nguyên tắc quan trọng: Doanh nghiệp có thể hưởng lợi từ hiệu quả do AI mang lại, nhưng họ cũng phải gánh vác trách nhiệm xã hội tương ứng. Việc thay thế bằng AI không mặc nhiên trở thành cơ sở hợp pháp để chấm dứt hợp đồng lao động.
Thực tế, đây không phải lần đầu tiên cơ quan chức năng Trung Quốc lên tiếng bảo vệ người lao động trước làn sóng AI. Cuối năm ngoái, Cục Nguồn nhân lực và An sinh Xã hội Bắc Kinh cũng công bố một vụ việc tương tự liên quan đến một nhân viên thu thập dữ liệu bản đồ.
Phán quyết khi đó nhấn mạnh rằng việc doanh nghiệp tự ý nâng cấp công nghệ là hành vi tự nguyện, và họ không được phép biến sự tiến bộ kỹ thuật thành cái cớ để lách luật bồi thường.
Theo dữ liệu chính thức, ngành công nghiệp AI cốt lõi của Trung Quốc đã vượt mốc 1.200 tỷ nhân dân tệ vào năm 2025 với hơn 6.200 doanh nghiệp hoạt động. Dự báo đến năm 2030, tỷ lệ thâm nhập của các thiết bị thông minh thế hệ mới sẽ vượt quá 90%.
Sự bùng nổ này kéo theo những biến tướng đáng lo ngại, từ việc sử dụng bản sao kỹ thuật số của nhân viên cũ để làm việc cho đến xu hướng thu hoạch năng lực con người thành các bộ kỹ năng AI tái sử dụng.
Nhà nghiên cứu Wang Tianyu từ Học viện Khoa học Xã hội Trung Quốc cảnh báo: Tiến bộ công nghệ có thể là không đảo ngược, nhưng nó không thể tồn tại ngoài khung khổ pháp lý. Việc bảo vệ phẩm giá và quyền lợi của người lao động đòi hỏi một thiết kế chế định có tầm nhìn xa.
Nhà kinh tế Pan Helin thuộc Ủy ban chuyên gia của Bộ Công nghiệp và Công nghệ Thông tin Trung Quốc cho rằng, dù việc dịch chuyển việc làm do AI là khó tránh khỏi, doanh nghiệp bắt buộc phải đảm bảo sự công bằng trong quá trình chuyển đổi. Điều này bao gồm lộ trình đào tạo lại, sắp xếp vị trí phù hợp hoặc bồi thường thỏa đáng nếu buộc phải cắt giảm.
Trong báo cáo mới nhất của Goldman Sachs năm 2025, các chuyên gia cũng nhấn mạnh: Tác động của AI đối với việc làm phần lớn phụ thuộc vào cách các chủ doanh nghiệp sử dụng công nghệ đó một cách nhân văn nhất.
Phán quyết tại Hàng Châu không chỉ là chiến thắng cho cá nhân anh Chu, mà còn là hồi chuông cảnh tỉnh cho các doanh nghiệp đang nuôi ý định dùng AI để thanh lọc bộ máy một cách tùy tiện. Công nghệ có thể thay đổi cách chúng ta làm việc, nhưng không thể thay thế những cam kết đạo đức và pháp lý mà doanh nghiệp dành cho con người, những chủ thể thực sự tạo ra giá trị cho xã hội.
*Nguồn: Xinhua, SCMP
Nguồn: GenK