Trong nhiều năm, VAR được xem là lời giải cho bài toán gây tranh cãi lớn nhất của bóng đá: sai lầm của trọng tài. Khi công nghệ có thể nhìn rõ hơn mắt người, xem lại tình huống từ hàng chục góc quay và thậm chí sử dụng AI để hỗ trợ phát hiện việt vị, nhiều người tin rằng các quyết định trên sân sẽ dần trở nên khách quan tuyệt đối.
Thế nhưng World Cup 2026 lại đang chứng minh điều ngược lại.
Càng nhiều công nghệ được đưa vào, các tranh cãi càng chưa có dấu hiệu biến mất. Điều đó cho thấy một thực tế thú vị: vấn đề của VAR chưa bao giờ nằm ở camera hay thuật toán, mà nằm ở người diễn giải những gì công nghệ nhìn thấy.
Bắt đầu từ Argentina
Trận đấu giữa Argentina và Ai Cập ở vòng 1/8 trở thành minh chứng rõ nhất. Sau khi để thua 2-3 dù từng dẫn trước hai bàn, Liên đoàn Bóng đá Ai Cập đã gửi đơn khiếu nại lên FIFA, cho rằng VAR không được sử dụng đúng cách trong nhiều tình huống then chốt làm ảnh hưởng đến kết quả trận đấu.
Đây không phải trường hợp cá biệt. Suốt World Cup 2026, hàng loạt quyết định liên quan đến việt vị, bàn thắng bị từ chối hay các pha phạm lỗi đã tạo nên những cuộc tranh luận kéo dài trên mạng xã hội. Không ít người đặt câu hỏi liệu công nghệ có thực sự khiến bóng đá công bằng hơn hay chỉ khiến các quyết định gây tranh cãi trở nên tinh vi hơn.
Điều đáng nói là xét riêng về mặt kỹ thuật, VAR hiện nay gần như chưa bao giờ mạnh đến thế.
Hệ thống tại World Cup 2026 được FIFA trang bị quyền truy cập vào 42 camera truyền hình, trong đó có tám camera quay siêu chậm và bốn camera quay cực chậm. Ngoài ra còn có hệ thống camera phục vụ công nghệ việt vị bán tự động cùng toàn bộ dữ liệu hình ảnh từ mạng lưới phát sóng chính thức của FIFA.
Không chỉ vậy, FIFA còn mở rộng phạm vi hoạt động của VAR so với các kỳ World Cup trước. Ngoài việc xem lại bàn thắng, phạt đền hay thẻ đỏ trực tiếp, VAR giờ đây còn có thể can thiệp trong các tình huống dẫn đến thẻ vàng thứ hai, các pha cản người hoặc đẩy người trước những tình huống cố định cũng như một số lỗi mới được bổ sung vào luật.
Nói cách khác, đây là hệ thống hỗ trợ trọng tài toàn diện nhất từ trước đến nay.
Vậy tại sao tranh cãi vẫn tiếp diễn?
Theo các chuyên gia được WIRED phỏng vấn, nguyên nhân nằm ở chỗ VAR không phải là hệ thống tự động đưa ra phán quyết. Nó chỉ là công cụ cung cấp thêm dữ liệu để trọng tài đưa ra quyết định cuối cùng.
Ông Fernando Galván, nhà phân tích bóng đá và là người dẫn chương trình podcast Más que Tres Puntos, cho rằng nhiều người đang hiểu sai vai trò của VAR. Công nghệ này không được tạo ra để loại bỏ hoàn toàn sai sót, mà để cung cấp nhiều thông tin hơn nhằm giúp trọng tài đưa ra quyết định chính xác hơn.
Ông cho rằng trong những năm đầu áp dụng VAR, nhiều trọng tài lại có xu hướng dựa quá nhiều vào phòng điều hành video, gần như chuyển quyền quyết định cho công nghệ. FIFA hiện muốn đưa trọng tài trở lại vị trí trung tâm của trận đấu, còn VAR chỉ đóng vai trò hỗ trợ thay vì thay thế khả năng phán đoán của con người.
Điều này cũng đồng nghĩa mọi tranh cãi cuối cùng vẫn quay về yếu tố con người.
Đồng quan điểm, ông Armando Archundia, cựu trọng tài từng điều khiển các trận đấu tại World Cup, nhấn mạnh rằng cùng một đoạn video nhưng hai trọng tài hoàn toàn có thể đưa ra hai cách diễn giải khác nhau.
Đó là bản chất của bóng đá.
Sự thú vị của bóng đá
Không giống các môn thể thao mà phần lớn quyết định có thể được xác định bằng số liệu hoặc cảm biến, rất nhiều tình huống trong bóng đá vẫn mang tính chủ quan. Một pha va chạm có đủ mạnh để thổi phạt hay không, một cầu thủ có cố tình chơi bóng bằng tay hay chỉ phản xạ tự nhiên, hay một pha tranh chấp có đủ để dẫn tới thẻ đỏ… đều phụ thuộc vào đánh giá của trọng tài.
Camera có thể ghi lại mọi chi tiết, nhưng camera không thể tự định nghĩa đâu là đủ mạnh, đủ nguy hiểm hay cố ý. Những khái niệm này vẫn phải do con người quyết định.
Đó cũng là lý do vì sao cùng một tình huống, người hâm mộ của hai đội bóng có thể xem đi xem lại hàng chục lần nhưng vẫn giữ nguyên quan điểm trái ngược.
Một vấn đề khác ít được nhắc đến là khoảng cách công nghệ giữa các nền bóng đá.
Theo Archundia, mặc dù FIFA tổ chức các khóa đào tạo trọng tài trong suốt chu kỳ bốn năm trước mỗi kỳ World Cup, thực tế chỉ khoảng 20% quốc gia tham dự giải đấu có áp dụng VAR thường xuyên tại giải vô địch quốc nội.
Điều đó đồng nghĩa nhiều trọng tài bước vào World Cup với kinh nghiệm thực tế sử dụng VAR không nhiều như người ta tưởng.
Việc tiêu chuẩn hóa cách sử dụng công nghệ trên phạm vi toàn cầu vì thế trở thành nhiệm vụ rất khó khăn. Các giải đấu khác nhau có cách vận hành khác nhau, các liên đoàn khác nhau có tiêu chuẩn đánh giá khác nhau, dẫn đến việc cùng một tình huống nhưng có thể được xử lý theo những cách không hoàn toàn giống nhau.
Đây mới là khoảng cách mà công nghệ chưa thể lấp đầy.
Nhìn rộng hơn, câu chuyện của VAR phản ánh một thực tế đang diễn ra ở rất nhiều lĩnh vực ngoài bóng đá.
AI có thể phân tích hình ảnh tốt hơn con người. Camera có thể ghi nhận nhiều dữ liệu hơn mắt người. Thuật toán có thể phát hiện những chi tiết mà trọng tài không nhìn thấy.
Nhưng ở giai đoạn cuối cùng, khi cần đưa ra một quyết định mang tính đánh giá và chịu trách nhiệm, con người vẫn là người bấm nút.
Đó cũng là lý do vì sao ngay cả khi tương lai xuất hiện các hệ thống AI đủ khả năng điều hành trận đấu, giới chuyên môn vẫn tin rằng bóng đá sẽ còn rất lâu mới loại bỏ vai trò của trọng tài.
World Cup 2026 đang gửi đi một thông điệp rõ ràng: công nghệ có thể giúp con người nhìn thấy nhiều hơn, nhưng chưa thể thay con người suy nghĩ. Với VAR, tranh cãi không biến mất vì camera thiếu góc quay, mà bởi sự công bằng trong bóng đá vẫn luôn được quyết định bởi cách mỗi trọng tài diễn giải cùng một sự thật./
Nguồn: GenK