Trong bản Odyssey năm 1997, bô phim chư a dư ng một cảnh khiê n người xem khó quên: Odysseus đứng bên vách đá, lơ n tiê ng tha ch thư c đê tha nh thâ n ngu trên trơ i cao va dươ i biê n sâu pha i nghe ro : “Ca c ngươ i thâ y không, hơ i thâ n linh cu a biê n va trơ i? Ta chinh pha t đươ c Troy. Ta, Odysseus, mô t pha m nhân cu a thi t, cu a ma u xương va cu a tri tuê ! Ta không câ n ca c ngươ i nư a, ta co thê la m mo i thư !”.
Gần ba mươi năm sau, trong bản phim của Christopher Nolan ra rạp mùa hè 2026, người đàn ông cu ng mang cái tên Odysseus nằm trong vo ng tay Calypso, ăn hoa sen, và không nhớ nổi mình là ai, từ đâu tới, có vợ con hay không.
Hai hình ảnh cách nhau gần ba thập niên, vâ n mô ta một Odysseus cùng một hành trình mươ i năm trở về Ithaca, nhưng hai người đàn ông ấy gần như thuộc về hai câu chuyện khác nhau. Bản cũ dựng một người hùng nắm quyền chủ động trọn vẹn: anh mưu mẹo, anh thách thức, và anh trả giá vì chính sự ngạo mạn của mình. Bản mới tước khỏi anh gần hết lớp áo ấy, để lại một người lính vơ i tâm hô n bi ba o mo n bơ i chiê n tranh va ba n châ t hung ta n cu a con ngươ i; Odysse u trong phim Nolan vâ n sống sót, nhưng tô n thương sâu să c.
Cơ gi khiê n cho hi nh a nh Odysseus thay đô i?
Thâ n linh trong The Odyssey la ai?
Odysseus của năm 1997 biết rõ mình đang đô i thoa i vơ i thâ n linh. Khi Poseidon hiện ra hỏi vì sao anh dám chống lại mình, Odysseus lơ n tiê ng khă ng đi nh thâ n linh chi coi pha m nhân như như ng mo n đô chơi, đa đê tha m ca nh diê n ra suô t 10 năm ma không ra tay ngăn ca n. Vị thần biển nhắc lại cho Odysseus rằng nê u không co thâ n linh, mưu kê con ngư a gô se chă ng bao giơ tha nh công, va rằng một người phàm chẳng là gì nếu thiếu thần tha nh, rồi tuyên án: “Vi sư nga o ma n na y, ngươi se la c trôi trên biê n ca cu a ta cho tơ i vô tâ n”. Odysseus tiê p tu c chô ng đô i, “nga i se chă ng ngăn nô i ta!”.
Trong ba n phim kinh điê n năm 1997, Odysseus phô ba y nga o ma n mô t ca ch kinh điê n: anh nhận thức đầy đủ về thần lực, và vẫn chọn coi thường nó. Tuy nhiên, do c đươ ng trơ vê Ithaca, anh vâ n đươ c thâ n linh giu p đơ râ t nhiê u, va anh đo n nhâ n no .
Trong The Odysseus của năm 2026, thâ n linh không co hiê n thân ro ra ng, không đưa lơ i khuyên, trư c tiê p nguyê n ru a ai, ma chi đươ c thuâ t la i như mô t thê lư c tư nhiên cu a thê giơ i cô đa i. Anh tuân theo Luâ t cu a Zeus như mô t truyê n thô ng câ n đươ c tôn tro ng, không pha i vi “thâ n linh” ba o tôi la m thê , va mă c ca m vi như ng ha nh đô ng chô ng la i thư Luâ t ma anh tôn su ng. Thâ m chi , hi nh a nh cu a Athena đa đô ng ha nh cu ng Odysseus la i giô ng như mô t nô i đau ma vi anh hu ng luôn mang trong lo ng.
Khác biệt ấy kéo theo một hệ quả về cấu trúc. Trong bản 1997, lời nguyền có địa chỉ rõ ràng: Poseidon hiện ra, xưng danh, tuyên án, và người xem biết chính xác ai đang trừng phạt ai. Bản 2026 đẩy các vị thần lùi hẳn ra khỏi khung hình, chi co n tô n ta i “nô i sơ thâ n tha nh” cu a ca c nhân vâ t, không kha c gi mô t nô i sơ như ng thê lư c thiên nhiên như gio ba o hay xoa y nươ c.
Hai cách khắc họa này tương ứng với hai truyền thống đọc sử thi vẫn cùng tồn tại. Ở dạng thứ nhất, người anh hùng đứng trong một trật tự có thưởng có phạt, nơi hành động của nhân vật luôn được đo bằng một thước siêu nhiên nào đóm mô hình quen thuộc trong sử thi và truyện dân gian nhiều nền văn hóa, kể cả Việt Nam. Ở dạng thứ hai, thế giới thôi cung cấp thước đo bên ngoài, và nhân vật tự mang lấy hậu quả trong chính tâm trí mình.
Odysseus cu a năm 1997 trư c tiê p gă p thâ n tha nh, nhâ n lơ i khuyên va ba o bô i tư ho , va ti m đươ ng vê trong mô t chuyê n ha nh tri nh đâ y gian truân như ng cu ng muôn phâ n khoa i la c. Odysseus cu a năm 2026 chi mang theo mô t “chiê n lơ i phâ m” duy nhâ t, la ca m gia c tô i lô i vi như ng tô i a c do anh va quân li nh cu a anh đa la m.
Odysseus đa la m gi vơ i ga khô ng lô mô t mă t?
Bản 1997 bám khá sát nguyên ta c cu a Homer. Odysseus tự xưng là Không ai, chuốc rượu cho Polyphemus ngủ say, rồi chọc mù mắt hắn bằng một chiếc cọc, và dẫn quân thoát ra vào sáng hôm sau. Trò chơi chữ Không ai phát huy tác dụng đúng lúc: khi như ng ngươ i khô ng lô mô t mă t kha c nghe tiếng kêu cứu rằng Không ai đang ha m ha i em mi nh, ho đê ngoa i tai tiê ng kêu thô ng thiê t â y. Nhưng khi Odysseus sắp rời bờ nước, anh xưng tên thật với gã khổng lồ một mắt ma anh vư a la m mu (mô t chi tiê t đúng như nguyên tác), và chính hành động khoe công ấy đa mang tơ i lời nguyền cho Odysseus va thu y thu đoa n. Sự ngạo mạn là nguyên nhân trực tiếp của toàn bộ 10 năm lưu lạc.
Ơ ba n 2026, Nolan cắt bỏ hẳn màn chơi chư Không ai, ga t đi mô t chi tiê t cho thâ y Odysseus đa mưu như thê na o. Ga Cyclops trong bản này gần như câm lặng suốt cảnh hang, chỉ cất tiếng khi cầu khẩn cha nó sau lúc bị chọc mù, và giọng nói ấy méo mó tới mức khó nghe rõ.
Thay vào chỗ trống đó là một mũi tên. Sau khi cả nhóm đã thoát khỏi hang, Odysseus bắn Polyphemus, va ngươ i xem co thê hiê u ha nh đô ng na y để tưởng nhớ những đồng đội đã chết, hoă c chi i t la đê Odysseus xa giâ n khi đô ng đô i thiê t ma ng dươ i tay ga khô ng lô . Hành động ấy chọc giận Poseidon, đồng thời làm chính thủy thủ đoàn bất bình.
Chi tiết này quan trọng hơn vẻ ngoài của nó, bởi nó giữ nguyên hậu quả của nguyên tác trong khi thay hẳn động cơ. Ở bản 1997, tai họa đến từ thói khoe công. Ở bản 2026, tai họa bùng ra từ một ha nh vi bô c pha t do không kìm được ca m xu c. Cùng một lời nguyền, nhưng hê qua tơ i tư hai ha nh đô ng kha c nhau, vơ i hai ba n châ t kha c nhau.
Trong chuyê n kê cu a Homer, nư thâ n Circe la ngươ i thê na o?
Trong bản 1997, Circe biến thủy thủ đoàn thành thú vật rồi dùng chính điều đó ép Odysseus lên giường mình. Anh ở lại đảo 5 năm, trong khi phép thuật của Circe khiến anh tưởng chỉ mới năm ngày trôi qua, và chỉ tất tả gom quân lên đường khi vỡ lẽ ra mình đã nán lại quá lâu. Bản này còn gộp xứ sở của những kẻ ăn hoa sen vào chính hòn đảo hoang la c, biến nơi đây thành một vùng đất của sự buông thả kéo dài.
Bản 2026 xóa sạch như ng cuô c vui cu a Odysseus trong ha i tri nh hô i hương. Odysseus đối đầu Circe, đòi lại thủy thủ đoàn dưới hình hài người, nhận chỉ dẫn về chặng đường tiếp theo, rồi lập tức lên đường. Anh và Circe chẳng có quan hệ thân xác nào; điều này đáng nhấn mạnh, bởi trong nguyên tác Homer, việc Odysseus lên giường với Circe chính là cái giá để thủy thủ đoàn được giải phóng. Nolan gỡ bỏ cả cuộc mặc cả đó. Circe trở thành một nguồn thông tin trên hành trình, gần với một đồng minh chức năng hơn là một cái bẫy khoái lạc.
Hãy thử đặt cạnh nhau hai buổi sáng rời đảo. Một bên là người đàn ông giật mình nhận ra mình vừa đánh mất năm năm và vội vã gọi quân xuống thuyền, mang cái hối hả của kẻ vừa tỉnh khỏi cơn mê mà chính mình đã đồng lõa. Một bên là người đàn ông nghe xong chỉ dẫn thì quay lưng đi luôn, chẳng có gì để hối tiếc bởi cũng chẳng có gì cám dỗ được anh.
Điểm đáng bàn là bản 2026 đã lấy đi của Odysseus quyền được sai. Trong Homer và trong bản 1997, một phần bi kịch nằm ở chỗ chính anh trì hoãn việc về nhà, nên sự chậm trễ có phần thuộc về lỗi của anh. Bản mới chuyển gần hết nguyên nhân chậm trễ ra ngoại cảnh và vào chấn thương tâm ly .
Hoa sen la m mơ tâm tri Odysseus la gi ?
Bản 1997 giữ nguyên bố cục của nguyên tác: Odysseus bị Calypso cầm chân bằng thần lực, hưởng lạc trên đảo nhưng lòng vẫn hướng về Ithaca. Ý chí anh còn nguyên vẹn, chỉ có thân xác bị giữ lại. Anh được thả khi Zeus ra chỉ thị trực tiếp, rằng hãy trả tự do cho Odysseus nếu Calypso không muốn nhận tai ương. Cấu trúc rất rõ ràng: có một trật tự thần linh, có thẩm quyền tối cao, và rốt cuộc thẩm quyền ấy can thiệp.
Co n trong phiên ba n 2026, Nolan gộp xứ sở những kẻ ăn hoa sen vào chính đảo Ogygia, dù trong Homer đây là hai nơi tách biệt và cách nhau rất xa. Calypso cho Odysseus ăn hoa sen, khiến ký ức anh mờ dần đi. Anh sống ở đó trong trạng thái buồn bã sâu sắc, chẳng nhớ nổi mình từ đâu tới hay có gia đình hay không. Rồi đến một lúc, chính Calypso bảo anh ngừng ăn hoa sen và khuyến khích anh nhớ lại. Nhân vật này được chuyển từ một nữ thần si tình thành một nhân vâ t hoa n toa n kha c: có thiện ý, sư du ng hoa sen như một cách giúp Odysseys di u cơn đau lo ng. Toàn bộ phần kể về hành trình mười năm bung ra từ khoảnh khắc ấy, khi ký ức anh dần trở lại, và đó cũng là lý do phim mang kết cấu phi tuyến tính, khác hẳn lối kể tuần tự của bản 1997.
Hoa sen ở đây mang một nghĩa mới. Nó thôi là biểu tượng của sự lười nhác hay ham vui như trong nguyên tác, và trở thành hình ảnh của việc tự làm tê liệt mình để quên đi niêm đau. Cách đọc này đặt Odysseus vào một truyền thống rất đương đại, nơi người trở về từ chiến trận mang theo những điều không thể kể lại và tìm mọi cách để quên, giô ng như ca ch cư u binh chiê n tranh trơ vê vơ i mô t tinh thâ n không toa n ve n.
Hướng đi của hai bản vì thế đảo ngược nhau. Ở bản 1997, việc rời đảo là kết quả của một mệnh lệnh từ bên ngoài: Zeus phán, Calypso phải nghe. Ở bản 2026, việc rời đảo bắt đầu từ bên trong: Odysseus phải nhớ ra mình là ai trước đã, rồi mới có lý do để đi. Câu hỏi trung tâm chuyển từ ai cho phép anh về sang anh có còn biết mình đang về đâu.
Hai câu hỏi cho hai thời đại
Trở lại hai hình ảnh ở đầu bài: người đàn ông đứng bên vách đá năm 1997, gào lên giữa trời và biển; và người đàn ông nằm trên bãi cát năm 2026, nhai hoa sen để quên đi.
Hai bản phim ấy chẳng phủ định nhau, khi chúng trả lời hai câu hỏi khác nhau. Bản 1997 hỏi vê cái giá của sự kiêu ngạo. Co n bản 2026 đă t hỏi: sau chiến tranh, mô t ngươ i li nh co n giư đươ c bao nhiêu phâ n ngươ i giư a như ng phâ n con? Chuyê n kê cu a Homer chứa được cả hai câu hỏi đó, và mỗi thời đại chọn lấy câu hỏi mà nó cần nghe.
Nếu Odysseus năm 1997 là một chiến binh tự tin thách thức các vị thần, thì Odysseus năm 2026 là một người lính, buô c pha i nhơ la i như ng ha nh đô ng đa dă n vă t mi nh suô t nhiêu năm. Và có lẽ chính việc dám nhớ lại mới là sức mạnh thật sự.
Nguồn: GenK